वैज्ञानिक जाणीव प्रकल्प

विज्ञान आणि तंत्रविज्ञान यांचा असर प्रत्येकाला आपल्या दैनंदिन जीवनात चांगलाच जाणवतो. परंतु वैज्ञानिक दृष्टीने साक्षर असलेला मनुष्य आणि अगदी सामान्य माणूस यांच्या वैज्ञानिक प्रवृत्ती आणि वैज्ञानिक जाणीव यांमधे फार मोठी तफावत असते. सुशिक्षित अभिजनांमधे (एलिट) सुद्धा किती जणांमधे खऱ्या अर्थाने वैज्ञानिक प्रवृत्ती आणि जाणीव बाणवलेली असते याबद्दल शंका आहे. संविधानाने जरी वैज्ञानिक प्रवृत्ती आणि वैज्ञानिक स्वभावधर्म (टेंपरॅमेण्ट) जोपासणे आणि त्याचा प्रसार करणे हे प्रत्येक भारतीयाचे कर्तव्य मानले असले तरी त्याचे पालन मात्र गोगलगायीच्या गतीने होत आहे आणि काही वेळा तर ते त्यात गुंतलेल्या हितसंबंधामुळे उलट्या दिशेने चालले आहे. अंधश्रद्धांचे निर्मूलन करणारी वैज्ञानिक प्रवृत्ती समाजामधे रुजविण्याच्या योजनेमधे अंनिसला शाळेत जाणाऱ्या मुलांवर लक्ष केंद्रित करणं जास्त सयुक्तिक वाटतं. बालवयामधे मुलांच्या मनात ही प्रवृत्ती रुजवली तर त्याचं महत्व आणि फायदा त्यांना आयुष्यभर जाणवेल. परंतु सध्याच्या प्राथमिक आणि माध्यमिक स्तरावरील औपचारिक शिक्षणामधे या बाबतीत काहीच तरतूद केलेली नाही. ही तूट भरून काढण्यासाठी अंनिसने अनौपचारिक शिक्षणामधून  मुलांना अंधश्रद्धांचा घातकपणा आणि त्यामागे दडलेले शोषण, तसेच चमत्कारांच्या मागचा कार्यकारण संबंध शिकविण्याची योजना आखली.

वैज्ञनिक जाणीवेचा अभ्यासक्रम: केवळ व्याख्याने आणि प्रात्यक्षिके यातून आपले उद्दिष्ट साध्य होणार नाही तर ज्ञान आत्मसात करण्यासाठी व्याख्यानांबरोबर स्वयंअध्ययन, मित्र आणि शिक्षकांबरोबर चर्चा, आणि चाचण्यांमधून काय आणि किती समजलं याचं मूल्यांकन याचीही गरज आहे याची अंनिसला जाणीव झाली. योजना यशस्वी करण्यासाठी कळीची भूमिका शिक्षकांची असते. म्हणून वेगवेगळ्या वयोगटातील विद्याथ्र्यांसाठी योग्य अशा विविध विषयांच्या अभ्यासक्रमासमवेत शिक्षक प्रशिक्षणाचा अभ्यासक्रमही आखण्यात आला. शाळेच्या वेळेबाहेर आणि सुट्टीच्या दिवशी वैज्ञानिक प्रवृत्ती जोपासण्याचे शिक्षण कसे द्यायचे याचे शिक्षकांना प्रशिक्षण देणं या अभ्यासक्रमात आहे. तसेच विद्यार्थ्यांची ज्ञान मिळविण्याची व आत्मसात कराण्याची क्षमता जाणून घेण्यासाठी व मूल्यांकनासाठी चाचण्या घेण्याचे कामही शिक्षकांकडे सोपविण्यात आले आहे.

अभ्यासक्रमाचे तीन स्तरांमधे विभाजन केलेले आहे:

१. वैज्ञानिक जाणिवा परिचय- चवथी ते सातवी इयत्तेतील विद्यार्थ्यांसाठी. यामधे विद्यार्थ्यांना अंधश्रद्धेची मूळं आणि वैज्ञानिक प्रवृत्तीची वैशिष्ट्ये यांची ओळख करून दिली जाते.

२. वैज्ञानिक जाणीवेचा शोध- आठवी, नववी आणि दहावी या वर्गातील मुलांसाठी. या काळात अभ्यासक्रमातील विविध विषयांचा सखोल अभ्यास करून घेण्यात येईल.

३. सत्यशोधप्रबोध: महाविद्यालयातील विद्यार्थ्यांसाठी .यामधे विवेकवाद, इहवाद हे तात्विक विषय व मानसिक आजार हा विषय यांचा समावेश आहे.

प्रत्येकी ३० मिनिटांच्या दहा कालावधींमधे कार्यक्रम पुरा होईल अशा दृष्टीने अभ्यासक्रम आखलेला आहे. या ३० मिनिटांच्या कालावधीत सुमारे २०मिनिटे दिलेल्या विषयांचं स्पष्टीकरण देण्यासाठी-अध्यापनासाठी आणि १० मिनिटे प्रश्नोत्तरांसाठी आणि चर्चेसाठी दिली जातील. अभ्यासक्रमांत समाविष्ट असलेले विषय असे:

१. वैज्ञानिक प्रवृत्ती

२. श्रद्धा आणि अंधश्रद्धा

३. मानसिक आजार आणि त्यावर उपलब्ध असलेले उपचार

४. खगोलशास्त्र आणि ज्योतिषशास्त्र

५. सर्पविज्ञानाचा अभ्यास आणि सर्पदंशावरील उपाय

६. चमत्कार, भानामती आणि संमोहन यांचे वैज्ञानिक स्पष्टीकरण

७. दैवी शक्तीचा दावा करणारे, बाबा, बुवा आणि माताजी यासारख्यांचा पडदाफास

८. भानामती

९. समाजसुधारकांचं कार्य

१०. विवेकवाद

११. व्यसनमुक्ती

वरील प्रत्येक विषयामधे अनेक पोटविषय आणि मुद्दे आहेत. उदा: ‘वैज्ञानिक प्रवृत्ती या विषयामधे अंधश्रद्धा निर्मूलनाची गरज, विज्ञान साक्षरता आणि वैज्ञानिक प्रवृत्ती यांची वेगवेगळी वैशिष्ट्ये; पुरावे तपासण्याची पद्धती;  स्वातंत्र्य, निर्भयता, आणि नम्रता जोपासणारी वैज्ञानिक विचारप्रक्रिया; महान व्यक्तींचे विभूतीकरण करण्यातील धोके; रूढ झालेले आचार, परंपरा आणि कर्मकाण्डे यांचे उगम आणि अर्थ; नैतिक मूल्ये आणि वैज्ञानिक प्रवृत्ती इत्यादी.

शिक्षक प्रशिक्षण शिबिरे: जिल्हा आणि प्रमुख शहरांच्या शिक्षण क्षेत्रातील मुख्य अधिकाऱ्यांच्या लेखी परवानगीने ही शिबिरे भरविण्यात येतात. शिक्षक या संधीचा फायदा घेवू शकतात आणि शिबिरातील हजेरी त्यांच्या कामाचाच दिवस मानली जाते. अंनिसचे कार्यकर्ते आणि त्यात्या क्षेत्रातील तज्ञ हा अभ्यासक्रम, तो पार पाडण्याची पद्धती, त्याचे मूल्यमापन, त्यासाठी लागणारं शैक्षणिक साहित्य इत्यादी सर्व गोष्टींची आखणी करतात. शिक्षक व्याख्यानानंतरच्या चर्चेमधे भाग घेवून आपल्या सर्व प्रश्नांचं स्पष्टीकरण मिळवतात. अंनिसने अशा नेहमी विचारल्या जाण्याèया प्रश्नांची एक यादीच बनवून ठेवली आहे; ही यादी विद्यार्थ्यांसाठीही उपयोगी आहे. शिक्षकांना या प्रशिक्षण शिबिरांचा फायदा होतोच शिवाय त्यामधून अंनिसला काही नवीन कार्यकर्तेही मिळतात. आतापर्यंत ५० हजार शिक्षक आणि ५लाख विद्याथ्र्यांनी अंनिसच्या अशा शिबिरांचा फायदा घेतला आहे.

मनोवृत्तीतील बदल:  शिबिरामधे भाग घेणाऱ्यांच्या मनोवृत्तीमधे लक्षणीय फरक झाल्याचे आढळून आले आहे. ‘तुमच्या घरातील लोकांच्या तीन अंधश्रद्धांचा उल्लेख करा या प्रश्नाने प्रशिक्षणार्थीच्या मनात जिज्ञासा जागी होते. या बाबतीत मुलं कधीच उदासीन रहात नाहीत. एकदा त्यांची जिज्ञासा जागी झाली म्हणजे ती थेट निर्भिडपणे आपली अंधश्रद्धांबाबतची नापसंती आईवडिलांसमोर व्यक्त करतात. पालकांनाही मग स्वतःमधे थोडाफार फरक करावा लागतो. मुलं नव्हे तर पालकच खरी समस्या आहेत असं अनेक शिक्षणतज्ञ म्हणतात ते खरंच आहे. शिबिरातून शिक्षण घेतल्यानंतर आपल्या पालकांच्या अविवेकी आणि अवैज्ञानिक वर्तनाचा विरोध करणाऱ्या मुलांची अनेक उदाहरणे सापडतात. २१ सेप्टेंबर १९९५ या दिवशी ठिकठिकाणच्या गणेशमूर्ती एकाएकी दुग्धप्राशन करू लागल्या. या थोतांडाचा विरोध सर्वात प्रथम विद्यार्थ्यांनी केला. विद्यार्थ्यांनी असाच विरोध ग्रहणाच्या वेळीही केला. शिबिरात सहभागी होणाऱ्या विद्यार्थिनीही स्त्री-पुरुष भेद करणाऱ्या  प्रथा आणि कर्मकाण्डांना विरोध करतात. मुलांसाठी शिबिरे आयोजित करणाऱ्या  शिक्षकांच्या मनोवृत्तीतही खूपच फरक जाणवतो. पिढ्यानपिढ्या चालत आलेल्या उपास-तापास; फलज्योतिषावरील विश्वास; निरर्थक, खर्चिक आणि जुनाट सणसमारंभ यांना जवळ जवळ सर्वच शिक्षकांनी आपल्या जीवनातून रद्दबातल केले आहे.

थोडक्यात दिसून आलेले फरक असे आहेत: १. बाबा, बुवा आणि माता यांचा पूर्वी असलेला मनावरचा पगडा बराच कमी झाला आहे; २. सुधारणा घडवून आणण्यामधे मुलांना गोडी वाटू लागली आहे;३. चेटुक, भूतबाधा, जादूटोणा, मूठ मारणं, इत्यादी अंधश्रद्धांवर आधारलेल्या गोष्टींचा दंभस्फोट करण्यात विद्यार्थी हिरीरीने भाग घेवू लागले आहेत; ४. मुलीही धीटपणे लिंगभेद वाढविणाऱ्या  कर्मकाण्डांना आव्हान देवू लागल्या आहेत; ५. कट्टर श्रद्धावान आणि अंधश्रद्धाळूंच्या बरोबर वादविवाद करतांना प्रशिक्षित मंडळी शिबिरांच्या अभ्यासक्रमातील साहित्य संदर्भासाठी व मार्गदर्शनासाठी वापरू लागली आहेत; ६. प्रशिक्षित विद्यार्थी इतरांना या शिबिरांचा फायदा घेण्यासाठी उद्युक्त करतात ७. आपल्या परिसरात घडत असलेल्या घटनांबाबत विद्यार्थी जास्त जागृत झाल्याचे व त्यामधे रस घेवू लागल्याचे दिसते; ८. स्वतःचे ज्ञान वाढविण्यासाठी विद्यार्थी सतत जास्त माहिती देणारे साहित्य मागत असतात आणि १०. एका मुलाला अशा तऱ्हेने शिक्षित केल्याने त्याचे सर्व कुटुंबच नव्हे तर त्याचे शेजारी पाजारीही शिक्षित होतात.

विज्ञान आणि तंत्रज्ञान थेट तुमच्या उंबरठ्यावर: आतापावेतो अनेक ठिकाणी  फारसे यशस्वी न झालेल्या प्रकल्पांमधे विद्यार्थ्यांना एखाद्या शहरातील मध्यवर्ती जागी बोलवण्यात येते असे दिसून आले आहे. अंनिसने प्रकल्पच विद्यार्थ्यांच्या दारात नेण्याचे ठरविले. असे प्रकल्प केवळ मराठी माणसांसाठी महाराष्ट्रापुरतेच न राहता संपूर्ण देशामधे त्याचे अनुकरण व्हायला हवे. त्यासाठी शक्य असेल ती मदत देण्यास अंनिस तयार आहे. देशातीला लाखो विद्यार्थ्यांमधे वैज्ञानिक मनोवृत्ती जोपासण्यास अशा प्रकल्पांमुळे गती मिळेल.